रूका पाण्डे, कर्मचारी, सगरमाथा लुम्बिनी इन्स्योरेन्स कम्पनी लि. 
काठमाडाैं । सामाजिक कल्याण (Social Welfare) मानव सभ्यताको विकाससँगै विकसित भएको एक महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो। समाजमा रहेका गरिब, असहाय, बिरामी, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बालबालिका तथा अन्य आवश्यकतामा परेका व्यक्तिहरूको संरक्षण, सहयोग र जीवनस्तर सुधार गर्ने उद्देश्यले सामाजिक कल्याणको अवधारणा विकसित भएको हो। प्राचीन कालदेखि नै परिवार, समुदाय तथा धार्मिक संस्थाहरूले सामाजिक सेवाका विभिन्न कार्यहरू गर्दै आएका थिए। त्यस समयमा राज्यको भूमिका सीमित भएकाले समाजकै सदस्यहरूले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ।
औद्योगिक क्रान्तिपछि बेरोजगारी, गरिबी, श्रमिक शोषण, रोगव्याधि तथा सामाजिक असमानताजस्ता समस्याहरू बढ्न थाले। यी समस्याको समाधानका लागि सरकारले सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्न आवश्यक ठान्यो र आधुनिक सामाजिक कल्याण प्रणालीको विकास भयो।
आधुनिक सामाजिक कल्याणको सुरुआत विशेष रूपमा जर्मनीका चान्सलर ओट्टो भोन बिस्मार्कले सन् १८८३ देखि १८८९ सम्म स्वास्थ्य बीमा, दुर्घटना बीमा तथा वृद्धावस्था पेन्सनजस्ता सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम लागू गरेपछि भएको मानिन्छ। त्यसपछि विश्वका धेरै देशहरूले नागरिकको सामाजिक सुरक्षा र कल्याणलाई राज्यको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गर्दै विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थाले। सामाजिक कल्याणको प्रमुख उद्देश्य प्रत्येक नागरिकलाई सम्मानपूर्वक जीवनयापन गर्ने अवसर प्रदान गर्नु, गरिबी र सामाजिक असमानता घटाउनु, सामाजिक न्याय स्थापना गर्नु तथा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाजस्ता आधारभूत सेवामा सबैको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो। यसले विशेषगरी आर्थिक, सामाजिक वा शारीरिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका व्यक्तिहरूलाई संरक्षण प्रदान गर्दै समावेशी समाज निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।
सामाजिक कल्याणको एक महत्त्वपूर्ण अंग स्वास्थ्य बीमा (Health Insurance) हो। स्वास्थ्य बीमा यस्तो ढाँचा हो जसअन्तर्गत नागरिक, रोजगारदाता तथा सरकारको संयुक्त योगदानबाट स्वास्थ्य कोष निर्माण गरिन्छ र आवश्यकता पर्दा सोही कोषबाट उपचार खर्चको व्यवस्था गरिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य आर्थिक अभावका कारण कुनै पनि नागरिक आवश्यक स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित नहुन् भनेर सुनिश्चित गर्नु हो। यसले उपचारको आर्थिक भार कम गर्नुका साथै गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच विस्तार गर्ने, स्वास्थ्य असमानता घटाउने तथा आकस्मिक स्वास्थ्य खर्चका कारण परिवार गरिबीमा धकेलिने जोखिमलाई न्यून गर्ने कार्य गर्दछ। त्यसैले स्वास्थ्य बीमालाई सामाजिक सुरक्षा तथा सामाजिक कल्याण प्रणालीको मेरुदण्डका रूपमा लिइन्छ।
विश्वका धेरै विकसित राष्ट्रहरूले स्वास्थ्य बीमालाई आफ्नो सामाजिक कल्याण नीतिको केन्द्रमा राखेका छन्।
विशेष गरी जर्मनीले सन् १८८३ देखि स्वास्थ्य बीमा लागू गरी आफ्ना नागरिकको स्वास्थ्यलाई राज्यको प्रमुख जिम्मेवारीका रूपमा स्थापित गरेको उदाहरण विश्वभर प्रशंसनीय भएकाे मानिन्छ। आज जर्मनीका अधिकांश नागरिक स्वास्थ्य बीमाको पहुँचमा छन्, जसका कारण आवश्यक स्वास्थ्य सेवा आर्थिक अवस्थाका आधारमा नभई आवश्यकताका आधारमा उपलब्ध हुने व्यवस्था विकास भएको छ। यसले नागरिकको स्वास्थ्य अवस्था सुधार्नुका साथै सामाजिक समानता, श्रम उत्पादकत्व र राष्ट्रिय विकासमा समेत उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। त्यसैगरी जापानले पनि सबै नागरिकका लागि सार्वभौमिक स्वास्थ्य बीमा (Universal Health Insurance) लागू गरेर गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा व्यापक पहुँच सुनिश्चित गरेको छ ।
नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशका लागि पनि यस्ता अनुभव प्रेरणादायी छन्। स्वास्थ्य बीमाको दिगो विकासका लागि सरकारको दीर्घकालीन प्रतिबद्धता, पर्याप्त वित्तीय स्रोतको सुनिश्चितता, पारदर्शी तथा उत्तरदायी व्यवस्थापन, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, सबै नागरिकको सहभागिता, जनचेतना अभिवृद्धि तथा नियमित अनुगमन र मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। साथै, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी संस्थाबीच प्रभावकारी सहकार्य तथा दुर्गम क्षेत्रसम्म स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सके स्वास्थ्य बीमा अझ प्रभावकारी, समावेशी र दिगो बन्न सक्छ। यदि नेपालले जर्मनी र जापानजस्ता देशका सफल अभ्यासबाट सिक्दै आफ्ना नीति तथा कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकेमा स्वास्थ्य बीमाले नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुका साथै समग्र सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा दीर्घकालीन सकारात्मक योगदान पुर्याउन सक्छ।
स्वास्थ्य बीमा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुनका लागि बीमित, स्वास्थ्य सेवा प्रदायक, बीमा व्यवस्थापन निकाय तथा सरकारबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ। स्वास्थ्य बीमाले सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण, रोगको निदान, औषधि, अस्पताल भर्ना, शल्यक्रिया तथा केही अवस्थामा मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवाजस्ता आवश्यक उपचार सेवामा आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्न सक्छ। यसले व्यक्तिलाई ठूलो उपचार खर्चको आर्थिक जोखिमबाट जोगाउनुका साथै समयमै स्वास्थ्य सेवा लिन प्रोत्साहित गर्दछ। समयमै उपचार प्राप्त हुँदा नागरिकको स्वास्थ्य अवस्था सुधार हुन्छ, जसले उनीहरूलाई उत्पादनशील, सक्षम र सक्रिय जनशक्तिका रूपमा विकास हुन सहयोग पुर्याउँछ।
स्वस्थ नागरिकहरूले आफ्नो श्रम, सीप र उत्पादकत्वमार्फत राष्ट्रिय उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना तथा आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्। साथै, बिरामीका कारण हुने कार्यघण्टा र उत्पादनशीलताको क्षति पनि कम हुन्छ। त्यसैले स्वास्थ्य बीमालाई नागरिकको स्वास्थ्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने मात्र नभई देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकासलाई गति दिने महत्त्वपूर्ण नीति र सरकारको प्राथमिक जिम्मेवारीका रूपमा लिन आवश्यक छ।
