सुरेन्द्र सुवेदी, काठमाडौं 
काठमाडौं । नेपालको समग्र खेलकुद क्षेत्रको इतिहास र विकासलाई नियाल्दा नेपाली सेना र यस अन्तर्गतको त्रिभुवन आर्मी क्लबको भूमिका सबैभन्दा अग्रपंक्तिमा आउँछ। २००८ सालदेखि नै खेलकुद प्रतियोगिताहरूमा अनौपचारिक सहभागिता जनाउन सुरु गरेको सेनाले २०४६ सालमा त्रिभुवन आर्मी क्लब र २०७२ सालमा नेपाली सैनिक शारीरिक तालिम तथा खेलकुद केन्द्रको स्थापना गरेपछि खेलकुदलाई संस्थागत र व्यावसायिक रूपमा अगाडि बढाएको हो।
हाल नेपालका कुल राष्ट्रिय खेलाडीहरूमध्ये करिब ६० प्रतिशत खेलाडी नेपाली सेनाकै रहेका छन् । जसले राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूमा सेनाको बर्चस्व मात्र कायम राखेका छैनन्, बल्कि अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद मञ्चहरूमा नेपालको उपस्थिति र पदक तालिकालाई सुदृढ बनाउने मुख्य आधार समेत बनेका छन्। नेपाली सेनाका खेलाडीहरूले देशभित्र र बाहिर विभिन्न प्रतिष्ठित खेलहरूमा प्राप्त गरेका पदक र कीर्तिमानहरू नै समग्र नेपाली खेलकुदमा सेनाको अतुलनीय योगदानलाई पुष्टि गर्ने सबैभन्दा बलिया प्रमाण हुन्।
अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगितामध्ये दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा नेपाली सेनाको योगदान विशेषरूपमा स्मरणीय र ऐतिहासिक रहँदै आएको छ। विशेष गरी २०७६ मा नेपालमै भव्यताका साथ सम्पन्न भएको १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा नेपाली सेनाका खेलाडीहरूको प्रदर्शन अद्वितीय थियो। उक्त राष्ट्रिय गौरवको प्रतियोगितामा नेपाली सेनाका तर्फबाट कुल १८० जना खेलाडीले विभिन्न विधामा देशको प्रतिनिधित्व गर्दै सहभागिता जनाएका थिए।
सैनिक खेलाडीहरूले उत्कृष्ट कौशल र उच्च मनोबलका साथ प्रतिस्पर्धा गर्दै नेपालका लागि २३ वटा स्वर्ण पदक, ३१ वटा रजत पदक र ४९ वटा कास्य पदक गरी कुल १०३ वटा पदक जित्न सफल भएका थिए। एउटै संस्थाबाट यति ठूलो संख्यामा अन्तर्राष्ट्रिय पदकहरू प्राप्त हुनुले नेपालको खेलकुद इतिहासमा सेनाको बलियो पकड र देशलाई पदक दिलाउने मुख्य खम्बा त्रिभुवन आर्मी क्लब नै हो भन्ने तथ्यलाई अकाट्य रूपमा प्रमाणित गर्दछ। दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा मात्र नभई एसियाली र विश्वस्तरका खेलकुद प्रतियोगिताहरूमा पनि सैनिक खेलाडीहरूले देशको पदक तालिका र प्रतिष्ठालाई माथि उकास्ने काम गरेका छन्।
चीनको हाङ्झाउमा आयोजित १९ औं एसियाली खेलकुदमा नेपाली सेनाका खेलाडीहरूले राष्ट्रिय कीर्तिमान सहित पदक हासिल गरे। उक्त प्रतियोगिताको महिला कबड्डी विधामा सेनाका प्रगाढ खेलाडीहरू मेनुका राजवंशी, गंगा घिमिरे, ईशा राई, र अनुजा कुलुङ्ग राई सम्मिलित नेपाली टोलीले ऐतिहासिक प्रदर्शन गर्दै नेपालका लागि कास्य पदक सुनिश्चित गर्यो। यसका साथै, सोही एसियाली खेलकुदमा पदक तालिकामा नाम चम्काउनुका साथै कीर्तिमान भङ्ग गर्ने क्रममा सेनाका धावक दीपक अधिकारीले १० हजार मिटर दौडमा र सुटिङतर्फ सेनाकी करार खेलाडी शिल्सा भण्डारी रायमाझीले १० मिटर राइफल विधामा ६१६ दशमलव ९ अंक जोड्दै नयाँ राष्ट्रिय रेकर्ड समेत कायम राख्न सफल भए।
विश्व मञ्चमा सेनाको यो उपस्थिति र पदक प्रतिको लगाव निरन्तर देखिन्छ। विश्वस्तरका अन्य विशिष्ट विधागत प्रतियोगिताहरूमा पनि नेपाली सेनाका खेलाडीहरूले प्राप्त गरेको पदक र सफलता राष्ट्रकै गौरव बनेको छ। भारतको नयाँ दिल्लीमा आयोजित प्रथम विश्वकप खोखो प्रतियोगितामा त्रिभुवन आर्मी क्लबका महिला तथा पुरुष खेलाडीहरूले नेपालको तर्फबाट उत्कृष्ट चुनौती प्रस्तुत गर्दै देशलाई फाइनल खेलसम्म पुर्याए र विश्वकपको उपविजेता बनाउँदै रजत पदक अर्थात दोस्रो स्थान दिलाउन सफल भए। यस ऐतिहासिक विश्वकपमा सेनाकी मानमति धामीले प्रतियोगिताकै सर्वोत्कृष्ट डिफेन्डरको रूपमा ‘बेस्ट डिफेन्स’ को उपाधि समेत पाइन्।
त्यसैगरी, दिल्लीमै सम्पन्न भएको तेस्रो थाउलो विश्वकप उसु प्रतियोगितामा त्रिभुवन आर्मी क्लबका अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी विजय सिञ्जालीले विश्वका बलिया प्रतिस्पर्धीहरूलाई पछाडि पार्दै तेस्रो स्थान अर्थात् कास्य पदक हासिल गरे । जसबापत उनलाई नेपाल सरकारले ६५ लाख रुपैयाँ नगद पुरस्कारसहित विशेष सम्मान समेत गर्यो। यसका साथै, विश्व खेलकुदको सर्वोच्च महाकुम्भ मानिने ओलम्पिक खेलहरूमा नेपालको सहभागितालाई निरन्तरता दिने श्रेय पनि धेरै हदसम्म नेपाली सेनालाई नै जान्छ।
नेपालले सन् १९६४ को टोकियो ओलम्पिकबाट आधिकारिक रूपमा ओलम्पिक यात्रा सुरु गरेयता हालसम्म सेनाका २८ जना दक्ष खेलाडीहरूले यस ऐतिहासिक विश्व मञ्चमा देशको राष्ट्रिय झण्डा फहराउने अवसर पाइसकेका छन् । फ्रान्समा सम्पन्न पेरिस प्याराओलम्पिक २०२४ मा समेत त्रिभुवन आर्मी क्लबमा करारमा आबद्ध खेलाडी भीमबहादुर कुमालले ५० मिटर फ्रिस्टाइल इभेन्टमा देशको प्रतिनिधित्व गर्दै विश्वस्तरमा आफ्नो उपस्थिति दर्ज गराए।
सैन्य खेलाडीहरूले सैन्य खेलकुदको अन्तर्राष्ट्रिय परिषद सिज्ममा ३ पटक सहभागी भई ५७ जना र एसियाली खेलकुदमा १८ पटक सहभागी भई ९० जना खेलाडीहरूले देश र सेनाको नाम उच्च राख्ने कार्य गरिसकेका छन्। नेपाली सेनाले देशभित्र आफ्नै जगबाट खेलाडी उत्पादन गर्नका लागि एउटा विशिष्ट र तहगत प्रणाली सञ्चालन गरिरहेको छ। गुल्म तहमा अन्तर गुल्म, वाहिनी तहमा अन्तर गण, पृतना तहमा अन्तर बाहिनी, र केन्द्रीय तहमा अन्तर पृतना प्रतियोगिताहरू गराएर गाउँगाउँ र कुनाकुनामा रहेका प्रतिभाहरूलाई पहिचान गर्ने गरिन्छ।
यसरी छनोट भएका खेलाडीहरूलाई खेलकुद केन्द्रमा ल्याएर अत्याधुनिक प्रशिक्षण, उचित डाइट र ड्रेसको व्यवस्था गरी राष्ट्रिय खेलाडीको रूपमा स्थापित गरिन्छ। २०६५ देखि नियमित रूपमा आयोजना हुँदै आएको प्रधान सेनापति ट्रफी खेलकुद प्रतियोगिताले ८ वटा विभिन्न खेल विधाहरूमा नयाँ खेलाडीहरूलाई उत्कृष्ट मञ्च प्रदान गर्दै आएको छ। खेलकुदको व्यवसायिकीकरण र संस्थागत विकासकै कारण २०७७ सालमा सेनाको त्रिभुवन आर्मी फुटबल क्लबले एएफसी क्लब लाइसेन्स प्राप्त गरी व्यावसायिक फुटबलको क्षेत्रमा समेत नयाँ उचाइ छोएको थियो।
आधुनिक प्रविधिको अभाव र खेलाडीहरूको वैदेशिक पलायन जस्ता थुप्रै चुनौतीहरूका बीच पनि नेपाली सेनाले राष्ट्रिय खेलकुद परिषद र विभिन्न खेल संघहरूसँग समन्वय गर्दै नेपालको पदक तालिकालाई सधैं गर्विलो बनाउने काम गरिरहेको छ। अन्ततः, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्राप्त भएका यी थुप्रै स्वर्ण, रजत, र कास्य पदकहरू नै नेपालको समग्र खेलकुद विकासमा नेपाली सेनाले पुर्याएको ऐतिहासिक र अपरिहार्य योगदानलाई पुष्टि गर्ने सबैभन्दा मुख्य र ठोस आधार हुन्।
