अर्थ प्रणाली 
काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चैत मसान्तसम्म आइपुग्दा नेपालको वाणिज्य बैंकिङ क्षेत्र बाहिरबाट हेर्दा नाफामुखी देखिए पनि भित्रभित्रै चुनौतीहरूको घनत्व बढ्दै गएको देखिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांक र बैंकहरूले सार्वजनिक गरेका विवरणहरू केलाउँदा नाफा बढ्यो तर व्यवसाय सुस्त भएको वास्तविकता झन् प्रस्ट देखिँदै गएको छ।
९ महिनाको अवधिमा २० वटा वाणिज्य बैंकले करिब ४९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खुद नाफा कमाएका छन्। कागजमा यो उपलब्धि सन्तोषजनक देखिए पनि नाफाको गुणस्तर र स्रोतबारे प्रश्न उठ्न थालेका छन्। पछिल्ला वर्षको उच्च ब्याजदरको प्रभाव, शुल्क तथा कमिसन आम्दानी र अघिल्ला लगानीबाट आएको प्रतिफलले नाफा टिकाइरहेको देखिन्छ । तर नयाँ कर्जा विस्तार भने उल्लेखनीय रूपमा सुस्त छ।
बैंकहरूबीचको प्रतिस्पर्धा र कार्यसम्पादनमा स्पष्ट असमानता देखिएको छ। नबिल बैंक करिब ६ अर्बभन्दा बढी नाफासहित अग्रस्थानमा देखिएको छ भने ग्लोबल आइएमई बैंक र कुमारी बैंक पनि शीर्ष कमाउनेमध्ये परेका छन्। तर केही बैंकहरूको नाफा निकै कमजोर देखिएको छ, जसले व्यवस्थापन, कर्जा गुणस्तर र जोखिम नियन्त्रणमा अन्तर देखाउँछ। र पनि हालसम्म कुनै पनि वाणिज्य बैंक प्रत्यक्ष घाटामा गएको छैन, तर नाफा घट्दो र वितरणयोग्य मुनाफा कमजोर हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
बैंकिङ क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भने तरलता व्यवस्थापनको बनेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका सूचकहरूका अनुसार बैंकहरूसँग पर्याप्तभन्दा बढी रकम थुप्रिएको छ, तर त्यो कर्जा विस्तारमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन। अन्तरबैंक ब्याजदर न्यून स्तरमा झर्नु र सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल घट्नुले बैंकहरूमा लगानीका विकल्प सीमित हुँदै गएको संकेत गर्छ। यसले बैंकहरू पैसा भएर पनि चलाउन नसक्ने अवस्थामा पुगेको स्पष्ट देखाउँछ।
कर्जा माग किन घट्यो ?
प्रश्नको उत्तर अर्थतन्त्रको सुस्ततासँग जोडिन्छ। रियल इस्टेट, निर्माण र साना–मझौला व्यवसायहरूमा लगानी घटेको छ। अघिल्ला वर्षहरूको उच्च ब्याजदरले ऋण लिने क्षमता घटाएको छ भने बजारमा अनिश्चितता अझै कायमै छ। यसले गर्दा बैंकहरू नयाँ कर्जा विस्तारमा सावधानी अपनाइरहेका छन्, जसले समग्र आर्थिक गतिविधिमा थप सुस्तता ल्याएको छ।
यसबीच खराब कर्जा अर्थात् एनपीएलको दबाब पनि बढ्दो देखिएको छ। कर्जा असुलीमा समस्या आउनु, व्यवसायहरू कमजोर हुनु र नगद प्रवाह घट्नुले बैंकहरूको जोखिम बढाएको छ। यसले आगामी दिनमा नाफामात्र होइन, पूँजीको गुणस्तरमा समेत असर पार्न सक्ने संकेत देखिन सक्छ।
अहिले देखिएको नाफा दीर्घकालीन रूपमा दिगो नहुन सक्छ यदि कर्जा प्रवाह पुनः गतिशील बन्न सकेन भने। बैंकहरूको वास्तविक स्वास्थ्य कागजी नाफाले होइन, कर्जा विस्तार, असुली र लगानीको गुणस्तरले निर्धारण गर्ने भएकाले आगामी महिनाहरू निर्णायक बन्ने देखिन्छ।
समग्रमा नेपालको वाणिज्य बैंकिङ क्षेत्र अहिले ‘स्थिर तर संवेदनशील’ अवस्थामा रहेको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। नाफा कायम भए पनि व्यवसाय विस्तार सुस्त, तरलता थुप्रिएको र जोखिम बढ्दै गएको अवस्थाले नीति निर्माता र बैंक व्यवस्थापन दुवैका लागि चुनौतीपूर्ण संकेत दिएको छ भन्न सकिन्छ।
